سلامت و علوم انسانی

نگاهي به تاريخچه اخلاق پزشکي

تاریخچه اخلاق پزشکی در دنیا تاریخچه ای طولانی با سابقه بیش از 2500 سال دارد. در قرون قبل از میلاد مسیح (ع) فرهنگ یونانی و رومی که تحت تاثیر فرهنگ ایرانیان و تمدن شرق بود در غرب گسترش داشت. در آن دوران به دلیل عدم گستردگی علوم زمان، پزشکان معمولا فلسفه را نیز فرا می گرفتند. لذا تاریخچه اخلاق پزشکی با تاریخچه فلسفه در قرون قبل پیوند خورده است. اما اخلاق پزشکی بیش از همه با اندیشه ها و تفکرات فلاسفه بزرگی چون سقراط (399 - 470 ق.م) افلاطون (347 - 427 ق.م) و ارسطو (322 -348 ق.م) در قرون چهارم و پنجم قبل از میلاد پیوند نزدیکی داشته است. این متفکران یونانی علم اخلاق را در کنار علم پزشکی فرا گرفته بودند و آن را به عنوان "هنر زیستن" و "مراقبت و مواظبت از نفس" توصیف می نمودند و از سوی دیگر "عقل سالم را در بدن سالم" می دانستند. کلیات فلسفه اخلاقی سقراط، افلاطون و ارسطو در مباحث فلسفه اخلاق بیان گردیده است. در همان دوران، بقراط (450 - 380 ق.م) که او را پدر علم طب نیز نامیده ‌اند. سوگند نامه معروف خود را تنظیم نمود. بقراط اولین کسی بود که مبانی اخلاقی را در قابل قسم نامه با طبابت در آمیخت ، و به عبارتی، بزرگترین سهم بقراط در زمینه پزشکی، اعتقاد او به اصول اخلاقی بود که سوگند نامه معروفش تبلور آن است. سوگند نامه بقراط قدیمی ترین قوانین اخلاق پزکشی را در متن خود دارد و هنوز هم در بسیاری از کشورهای جهان به عنوان تعهد نامه پزشکان هنگام اتمام دوره تحصیل قرائت می شود. البته قبل از بقراط نیز برخی مقررات وجود داشته از جمله قوانین حمورابی که در آن به مجازات پزشکان خطا کار اشاره شده است. اما جنبه های اخلاقی را مطرح ننموده است. سوگند نامه بقراط در حقیقت به منزله یک تعهد نامه اخلاقی برای قبول و به کار بستن اصول اخلاقی حرفه پزشکی است.

تاريخچه اخلاق پزشکي در ايران
اخلاق پزشکي در ايران باستان

به گزارش خبرنگار گروه دین واندیشه "مهر" ، طب واخلاق پزشکی در بین ایرانیان از قدمتی طولانی برخوردار است. سابقه پزشکی در ایران طبق برخی منابع مربوط به دوران قبل از بقراط می باشد که از اخلاق پزشکی پارسیان درآن دوران با اصطلاح "مدرن" یاد گردیده است. ایران هم به لحاظ دانش و هم به لحاظ دارا بودن طبیبان حاذق زبانزد بوده است. علاوه بر استعدادی که درخور ایرانیان وجود داشته است دستیابی به ترقیات پزشکی آشوریان، بابلیان و یونیان طی قرون متمادی نیز نقش عمده ای در پیشرفت پزشکی در ایران باستان داشته است. از قدیمی ترین روزگاران امر طبابت در ایران با دیانت توام بوده است. طب باستانی ایرانی با آیین زرتشت و تعلیمات اوستا پیوند جدایی ناپذیری داشته است. به طور کلی پزشکان از طبقه روحانیون که عالی ترین طبقه از طبقات چهارگانه (روحانیون-سربازان - کشاورزان و صنعتگران) بودند انتخاب می شدند. این طبقه رشته الهیات و طب را همزمان تحصیل می نمودند و بعد از اتمام مقدمات آن یکی از این دو رشته را انتخاب کرده و ادامه می دادند. موبدان زرتشتی بر حسن انجام اخلاق پزشکی که بخشی از امور دینی محسوب می شد نظارت می کردند و رئیس پزشکان نیز فن طبابت را تحت مراقبت و کنترل داشت و در کمک به بینوایان امر می کرد. در بخش "وندادید" اوستا گفتارهایی در بابت ویژگیهای پزشکان آمده است. شرایط طبیب این بوده که اولا کتب زیادی مطالعه کرده و در فن خود تجربه کافی داشته باشد. ثانیا با صبر و حوصله به سخنان بیمار گوش فرا دهد و بیمار را با وجدانی بیدار معالجه کند و ثالثا از خدا بترسد. در آئین زرتشت مهارت در درمان بیماران تنها معیار یک پزشک شایسته نبود بلکه شخصیت اخلاقی و دارا بودن وجدان در رتبه ای اولی تر قرار داشته است. زرتشتیان نسبت به اعمال خلاف چون سقط جنین، بارداری غیر مشروع و خطاهای پزشکی تعصب و حساسیت خاصی داشتند.

هرچند در عهد ساسانی اصول طب ایران کاملا زرتشتی و مبتنی بر روایات اوستایی بود اما نفوذ طبابت یونانی نیز در آن مشهود می باشد. صفات یک طبیب شایسته درعصر ساسانی این بود که دانا بوده و نسبت به اعضا بدن و داروها شناخت کامل داشته باشد دنیا پرست نباشد و امراض را دقیق معاینه و معالجه نماید.

"کلیله و دمنه" که در زمان ساسانیان به وسیله برزویه طبیب به فارسی میانه ترجمه شده است در باب نخست خود برخی از صفات طبیب خوب را بر می شمرد از جمله چنین بیان می کند: "فاضل تر اطبا آن است که به معالجت از جهت ذخیره آخرت مواظبت نماید. به صواب آن لایق تر که بر معالجت مواظبت نمایی و بدان التفات نکنی که مردمان قدر طبیب ندانند".

فعاليت اخلاق پزشکي در ايران
 

بر اساس گزارش گروه دین و اندیشه "مهر" مبحث اخلاق پزشکی در طب جدید نیز دارای تاریخچه ای طولانی است که با توجه به پیشرفت سریع علوم زیستی و پزشکی اهمتیی روز افزون پیدا کرده است. اخلاق پزشکی که به عنوان شاخه ای از علوم، مبحثی نوپا به حساب می آید به شکل کلاسیک خود بر پایه اولین بار حدود ربع قرن پیش مطرح شد گرچه در کشور ما به رغم زمینه تاریخی غنی جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده بود و پزشکی در میان مباحث علمی منحصر به فرد است چرا که مستقیما با جان آدمی مرتبط است. به همین دلیل اخلاق جزئی لاینفک از علم پزشکی تلقی می شود و توصیه های آن معیارهای عملکردی برای بخش هدایت و درمان از جمله تمامی موسسات تحقیقاتی می باشد. در حال حاضر نیز قوانین و بیانیه های متعددی جهت هدایت رفتارها و روش های حرفه ای پزشکی تدوین شده است.

تاکید خاصی که در کشور ما بر ارزشهای دینی و معنوی وجود دارد زیربنای اقداماتی است که جهت حفظ مقام و ارزش انسانها در نظر گرفته شده است. اخلاق پزشکی جایگاه ویژه ای در این میان دارد.

تشکیل اولین "مرکز مطالعات و تحقیقات اخلاق پزشکی" در حوزه معاونت دانشجویی - فرهنگی - حقوق و مجلس وزارت بهداشت - درمان و آموزش پزشکی در سال 1372 در پاسخ به نیازهای ضروری در این زمینه بود.

تشکیل گروههای آموزشی اخلاق پزشکی در بسیاری از دانشکده های علوم پزشکی کشور آموزش متخصصین اخلاق پزشکی پژوهش درباره ابعاد مختلف اخلاق پزشکی انتشار کتب درسی جهت برنامه درسی دانشکده های علوم پزشکی تاسیس شورای نظارت بر مسائل اخلاقی در پزشکی جهت ایجاد هماهنگی بین تعالیم اسلامی و قوانین متعارف جهانی در شمار مهمترین اهداف این مرکز بود.

یکی از مهمترین فعالیتهای مرکز اخلاق پزشکی برگزاری اولین همایش بین المللی اخلاق پزشکی در تیر ماه 1372 بود و استقبال زیاد گروه پزشکی و سایر علاقمندان اهمیت این موضوع را در محافل علمی کشور ما را به اثبات رساند. در این سمینار بین المللی اخلاق پزشکی بسیاری از صاحب نظران از کشورهای مختلف در آن شرکت کرده بودند. این سمینار نقطه عطفی در فعایت های اخلاق پزشکی با نگرش جدید در کشور ما بود. همزمان با این سمینار چندین جلد کتاب مباحث سمینار و کتب دیگر ترجمه شده و به چاپ رسید که علی رغم همه کاستی های آنها منابع قابل دسترس و قابل توجهی در کشور ما هستند.

در این سمینار تعدادی از اساتید داخلی و خارجی اعضا هیات علمی آن بودند که در به ثمر رساندن آن نقش مهمی داشته اند. در این کنگره مباحث زیادی از اخلاق پزشکی برای اولین بار در سطح وسیع کشور مطرح شد. برخی از محورهای عمده اولین کنگره اخلاق پزشکی عبارتند از : 1- تاریخچه اخلاق پزشکی 2- فلسفه اخلاق پزشکی 3- طبابت در فقه اسلامی 4- رسالت ارگانهای دولتی 5- شناخت انسان 6- ضمان پزشکی 7- ارتباط پزشک با قوانین حقوقی 8- جایگاه نظام پزشکی در اخلاق پزشکی 9- جایگاه پزشکی قانونی اخلاق پزشکی 10- نکات حقوقی و اخلاقی در دندانپزشکی 11- سقط جنین 12- اتانازی 13- تلقیح مصنوعی و انتقال جنین 14- خودکشی 15- ارتباط پزشک و بیمار از نظر متون اسلامی 16- رازداری 17- رابطه پزشک و همکارانش 18- سیاست گذاریهای بهداشتی 19- تحقیق روی حیوانات 20- وظایف اجتماعی در پژوهش پزشکی 21- بررسی احکام اسلامی در برخورد با مسائل آموزش پزشکی 22- پیوند اعضا 23- اخلاق در آموزش 24- ارزش خدمات پزشکی در اسلام 25- اخلاق پزشکی و تحقیق روی انسان 26- سوگندنامه 27- رضایت نامه های پزشکی 28- رابطه پزشک و بیمار 29- حدود الهی و حریم انسانی در معاینات پزشکی 30- کنترل جمعیت 31- عقیم سازی 32- مرگ مغزی 33- قصور و تقصیر در تشخیص و درمان 34- اخلاق پزشکی - تعرفه های پزشکی - نظام پزشکی و  طب استاندارد.

البته از لحاظ زمانی اولین اقدام در وزارت بهداشت در یک دهه گذشته تدوین کتاب اخلاق پزشکی به انضمام تاریخ پزشکی بود. این کتاب با همکاری بسیاری از صاحب نظران از جمله جناب آقای دکتر عزیزی - آقای دکتر صدر و جناب آقای مصباح یزدی - جناب آقای وافی و با مقدمه حضرت آیت الله حسن زاده آملی به چاپ رسیده است. برای تدوین این کتاب با توجه به زبان متعارف اخلاق پزشکی در دنیا و نوشته های برخی از همکاران و صاحب نظران تلاش زیادی شد. این نوشتار به مدد جناب آقای دکتر منوچهر ولایی و اینجانب بارها و بارها بازبینی شد. گرچه این اثر یکی از کارهای ارزشمند در این زمینه بود ولی مزاج فلسفی بحث ها و عدم توجه به مباحث علمی از کاستی های آن به شمار می رفت. همزمان و یا با اندکی تفاوت زمانی گروهی از همکاران دیگر کتابی در این زمینه را از معاونت آموزشی وزابت بهداشت به چاپ رساندند.

در سال 4 - 1373 با تلاش زیاد و همکاری تعدادی از صاحبنظران ایده تاسیس مرکز اخلاق پزشکی به صورت یکی از مراکزتحقیقاتی ارائه شد. مراحل تصویب و تایید این مرکز با اصرار به شورای گسترش سپرده شد. نگرش آن زمان آن بود که این مرکز به عنوان یک مرکز فعال تلاش های پژوهشی و آموزشی فراوانی را رقم زند. برای آغاز کار بسیاری از آثار در دسترس آن زمان از منابع غربی کپی یا افست شد و در دسترس علاقمندان قرار گرفت. بیش از بیست اثر به این شیوه به طور وسیع منتشر شد و به دانشگاههای کل کشور ارسال گردید. همزمان با همکاری تعدادی از همکاران در آن زمان منابع کثیری شاید بالغ بر پانصد کتاب مرجع و قابل استفاده در غرب در این زمینه جمع آوری شد و برای گسترش کار با تلاش زیادی ساختمانی وسیع در خیابان ایرانشهر برای این کار اختصاص یافت. انتشار بیش از 30 عنوان کتاب در زمینه اخلاق پزشکی به خصوص اخلاق در تحقیقات پزشکی از دیگر اقدامات قابل توجه این مرکز بوده است.

فهرست عناوین برخی از انتشارات مرکز مطالعات اخلاق پزشکی در سالهای مذکورو عبارتند از : 1- اخلاق پزشکی و تشریح از نظر علمای اسلامی / علامه حسن حسن زاده آملی، 2- اخلاق پرستاری به انضمام تاریخ پرستاری، 3- اخلاق پزشکی/ نویسنده : تری . ام پرلین، 4- اخلاق پزشکی در آیینه اسلامی (مجموعه مقالات) ج1، 5- اخلاق پزشکی در آیینه اسلامی (مجموعه مقالات) ج2، 6- اخلاق در پرستاری/ چودین - مترجم : دکتر ناصر بلیغ، 7- بهره گیری از رهنمودهای اسلامی در پیشگیری ایدز/  محمد محمدی اصفهانی، 8- پزشکی و جامعه (مجموعه مقالات)، 9- رضایت خاموش (مجموعه کتابهای اخلاق پزشکی)/ جن ویسیک، 10- مسائلی در اخلاق پزشکی، 11- طب اسلامی در قرن نهم میلادی نوشته مانفرد داولمان/ دکتر سید علی طبری پور، 12- کلیات اخلاق پزشکی - ج1(مجموعه مقالات)، 13- کتاب جراحی الزهراوی/ موسی الرضا حاج زاده، 14- مسائل مستحدثه (مجموعه مقالات)، 15- موارد کلاسیک در اخلاق پزشکی/ کرگوری - ای پنسی.

در آن سالها برای گسترش کار به اقدامی در جهت انتشار نشریه اخلاق پزشکی صورت گرفت. مجله "طب و تزکیه" را با همین رسالت و با همکاری تعدادی از صاحب نظران منتشر شد. هدف آن بود که در لا به لای مباحث علمی علوم پزشکی مباحث نظری و اخلاقی نیز بطور وسیعی منتشر گردد. البته بعدها این مجله به طور وسیع منتشر و توسعه یافت و هنوز هم یکی از مجلات علمی تحقیقی کشور است. اما پس از مدتی نشریه "حکیم"  منتشر شد. بنا بود این نشریه رسالتی وسیع در زمینه اخلاق پزشکی ایفا نماید که بعدها البته این نشریه به شکل دیگری درآمد و در حقیقت رسالت دیگری یافت.

مرکز اخلاق پزشکی توسط دکتر باقر لاریجانی و بعدها دکتر سید حسن امامی که در آن زمان معاون امور فرهنگی وزارت بهداشت بودند اداره می شد. پس از مدتی دکتر تابعی رسالت اداره مرکز را به عهده گرفت. در آن زمانها کارگاههای مکرری برای بحث پیرامون مباحث اخلاق پزشکی چگونگی گسترش کار برگزار گردید. در آن سالها برای ارتقا اخلاق پزشکی دروس اخلاق پزشکی در دانشگاهها تلاش های دیگری هم صورت گرفت. از قبیل مراحل درس و عناوین مباحث اخلاق پزشکی در دانشگاههای و بسیاری از اقدامات دیگر.